آرامگاه شاه نعمت الله ولی

shah-nemat

آرامگاه شاه نعمت الله ولی (عارف نامی) که در ۴۲ کیلومتری جنوب کرمان در شهر ماهان در استان کرمان قرار دارد، یکی از جاذبه های دیدنی این استان برای گردشگران و طرفداران عرفان و صوفیان است.

شاه نعمت الله ولی شاعر و عارف قرن نهم هجری است که در ابتدا در شهرهای سمرقند، هرات و یزد زندگی می کرد. او بیست و پنج سال از عمر خود را در ماهان به سر برد و پس از فوتش نیز در همانجا به خاک سپرده شد. زیارتگاه او در اراضی وقفی در ناحیه ای دور از روستا قرار گرفته و شامل سه حیاط در راستای محور قبله است که به تدریج طراحی شده است. بناهای متعدد تشکیل دهنده این مجموعه شامل ورودی، صحن، حسینیه، رواق، حرم، مرقد، گنبد، چله خانه شیخ، آرامگاه شاه خلیل و مقابر متعدد دیگری هستند که قدیمی ترین آنها گنبد خانه ای است که صندوقه شاه نعمت الله ولی در آن قرار دارد و مربوط به دوره تیموریان بوده و اغلب دیگر بناهای آن متعلق به دوره صفویه با افزوده هایی از روزگار قاجار است.

مقبره شامل سه حیاط و ساختمان های اطراف آن است که بر روی یک محور مرکزی احداث شده اند. هر یک از این حیاط ها دارای یک حوض و تعدادی درخت است. حیاط جلو با دروازه ای که بر بالای آن گنبدی تعبیه شده، از دو حیاط دیگر زیباتر است و حوض آن، که دارای طرح صلیبی است، در مرکز واقع شده است. در اطراف حوض درختان سرو و کاج کاشته و شاخه های پایین آن را زده اند. بوته های گل سرخ به درختان تیره و آب استخر، که درختان بر آن سایه افکنده اند، حالت با نشاط تری می دهد. استخر این باغ با استخر سایر باغ های ایران تفاوت بسیاری دارد؛ به این ترتیب که یک حوض هشت گوش در وسط استخر، که طرح چلیپایی دارد، تعبیه کرده اند. این حوض هشت گوش کوچک در سطح مرتفع تری قرار گرفته است و در برابر نسیم عکس العمل متفاوتی از خود نشان می دهد و هنگامی که فواره های آن را به کار می اندازند، آب به شکل مخروطی در می آید.

این عمارت شاهکاری از هنر معماری شش قرن اخیر با تلفیقی از فضای معماری مقبول و باغ سازی بسیار فرح انگیز و صفائی عارفانه است. نخستین کسی که فرمان داد گنبد و بارگاهی رفیع و مجلل بر مرقد شاه ولی بنا کنند، سلطان احمد شاه بهمنی پادشاه دکن هندوستان بود که از مریدان و هواخواهان خاص او بشمار می رفت. کتیبه کهن و تاریخی بسیار گرانبهای سر در مزار شاه ولی که یادگار اخلاص و ارادت بی شائبه سلطان احمد شاه و فرزند او به آن عارف بزرگ نامی است، هنوز هم پس از ۵/۵ قرن زینت بخش آستان شاه ولی است. درب های ورودی آستانه که پنج جفت می باشند احتمالا در هندوستان ساخته شده و به ماهان آورده شده اند. در ساخت این درها با نقوش هندسی خاتم کاری شده، قطعاتی از عاج فیل به کار رفته است. در کتیبه ورودی بقعه که دارای ارزش های هنری فراوانی است ضمن اشاره به پی ریزی بنای اصلی آستانه توسط پادشاه دکن هندوستان سال احداث بنا ۸۴۰ هجری قمری ذکر شده است.

مقبره که در ابتدا به صورت یک تک بنا در میان باغی وسیع قرار داشته دارای تزئینات نما سازی و کاشیکاری در نمای خارجی بوده است. هم اکنون نیز قسمتی از این نما سازی با کاشیکاری معرق و زیبا با نقش اسلیمی و رنگ های لاجورد، فیروزه ای، سفید و طلایی در سر در غربی مقبره مشهود است. دو مناره بلند به ارتفاع ۳۸ متر و نیم، رواق شاه عباسی و دارالحفاظ، سردر محمد شاهی، صحن وکیلی، صحن اتابکی و صحن میرداماد از جمله قسمتهای مختلف آستانه شاه نعمت الله ولی می باشند. صحن وکیل الملکی از یادگارهای محمد اسماعیل خان نوری وکیل الملک است که از صفا و معنویت خاصی برخوردار می باشد. در قسمت فوقانی دهلیز ورودی موزه شاه نعمت الله، در سمت شمال آن کتابفروشی و در ضلع جنوب غربی مقبره امیر نظام گروسی سیاستمدار، ادیب و چهره نامدار عصر قاجار قرار دارد. حوض چند ضلعی وسط این صحن که معمولا با گلدان های شمعدانی زینت یافته از صفای خاصی بهره می برد. بقعه شاه نعمت الله نیز دارای طاق گنبدی و مزین به نقاشی های روی گچ می باشد.

در این محل قبر مرتفعی به طول سه متر و چهل سانتیمتر و عرض دو متر قرار دارد. روی سنگ مرمری که آخرین پوشش قبر است آیه تطهیر و اطراف آن نام ۱۲ امام نوشته شده است. در ضلع جنوب غربی رواق پشت حرم فضای کوچک و محقری است که شاه ولی حداقل یک چله (چهل شبانه روز) را در آن سپری کرده و در این مدت به عبادت و عبودیت مشغول بوده است و احتمالا قبل از عصر صفویه ساخته شده که در زمان احداث رواق آن را حفظ نموده اند. تزئینات داخل آن بنا به تنوع رنگ ها مربوط به دوران بعد از تیموریان است. رواق شاه عباسی نیز در سال ۹۹۸ هجری قمری در عهد شاه عباس ساخته شده و بر سر در این رواق نام مقدس ۱۲ امام روی فولاد و بصورت برجسته حکاکی شده است. صحن میرداماد که به صحن شاه عباسی نیز معروف است در زمان سلطنت ناصرالدین شاه تعمیر و بازسازی شد. صحن حسینیه یکی دیگر از صحن های آستانه شاه نعمت الله ولی است که با مناره هایی هر یک به طول ۴۲ متر در ضلع غربی آن در زمان محمد شاه قاجار بنا شده است. صحن اتابکی آخرین صحنی است که احداث شده و حوض بزرگ مستطیل شکلی با چهار باغچه در اطراف، در وسط آن قرار دارد.این صحن در زمان علی اصغر خان اتابک صدراعظم ناصر الدین شاه و با وجوه اهدایی او ساخته شد و دارای رواق هایی در اطراف است. در اثر زلزله سال ۱۳۶۰ بخشی از قسمت فوقانی گنبد آستانه فرو ریخت و شکاف هایی در آن ایجاد شد که با اصول فنی توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان بازسازی شد

یکی از اشیای با ارزش آستانه پته ای (شال سوزن دوزی شده) است که توسط ۹ تا ۱۲ زن در مدت سه سال برای روانداز مقبره شاه ولی دوخته شده است. طول این روانداز پته ۴۰۵ و عرض آن ۲۶۵ سانتیمتر است.

تعدادی کشکول مزین به خط و نقش، تعدادی تبرزین حکاکی شده به همراه شمشیر مرصع با جلد چرمی، سپرهای متعدد از پوست کرگدن و فولاد، کتاب های خطی و چاپ سنگی و چاپی کم نظیر، تعدادی پته، ترمه و شال، ظروف چینی و بلور از جمله اشیای ارزشمندی هستند که در موزه آستانه شاه نعمت الله ولی نگهداری می شوند.

باغ سرسبز و مصفای این آرامگاه، بی تردید یکی از نقاط دیدنی و گردشگری استان کرمان به شمار می آید.

این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۳۲ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مختصری از زندگینامه شاه نعمت‌ الله ولی

شاه نعمت‌ الله ولی که نام کامل وی سید نور الدین نعمت‌ الله بن محمد بن کمال‌ الدین یحیی کوه بنانی کرمانی می‌ باشد، از شعرا و عرفای ایرانی در قرن هشتم و نهم هجری قمری بوده است. وی در طریقه تصوف، مؤسس سلسله مشهور نعمت‌ اللهی بوده و در راه طریقت و سیر و سلوک، مقامی بلند داشته به طوری که پیروان سایر طریقت‌ ها را نیز تحت تأثیر خود قرار داده بود. شاه نعمت‌ الله ولی در سال ۷۳۱ هجری قمری متولد شد. ولادت او را برخی مورخین در شهر حلب (در سوریه) و عده‌ای ایشان را متولد کوهبنان (در کرمان) می‌دانند. او فرزند میر عبدالله ولی از بزرگان عرب بوده و نسبِ او با نوزده نسل به پیامبر اسلام (ص) می‌رسد.

شاه نعمت‌ الله در سنین کودکی همراه پدرش به مجالس صوفیه می‌ رفت از این رو ایشان در همین زمان با تصوف و عرفان آشنا شد. از آنجا که شهر حلب در آن زمان مرکز مکتب وحدت وجودی ابن عربی بود، شاه نعمت‌ الله از این فرصت استفاده کرده و در حلب در خدمت محی‌ الدین ابن عربی قرار گرفت و از مکتب و عرفان او بهره برد. شاه نعمت‌ الله برای پیشرفت در علوم و فراگیری بیشتر علوم دینی، به شیراز سفر کرد زیرا شهر شیراز در آن زمان از مراکز اصلی دروس فقه و مذاهب سنّی بود. شاه نعمت‌ الله سال‌ ها به ریاضت، تصفیه و تزکیه باطن مشغول گردید و در پی مراد به سیر و سفر پرداخت تا عاقبت به مکه مشرف شد و از دست شیخ عبدالله یافعی (یکی از عرفای عصر خویش)، خرقه پوشید. شاه نعمت‌ الله به سیر و سفر در مصر، حجاز، ترکستان و ایران پرداخت و به نشر عرفان و تصوف همت گماشت. شاه نعمت‌ الله در حالی که فقط ۲۴ سال داشت، در مکه با شیخ عفیف‌ الدین یافعی که از عرفای بزرگ آن دوران به شمار می‌آمد، هفت سال را سپری کرد و دانش‌ های معنوی بسیاری آموخت. شاه نعمت‌ الله بعد از آن به مصرف رفت و در آنجا به فرهنگ ایرانی روی آورد از این رو پس از ازدواج با نوه دختری میرحسینی هروی، به کوهبنان کرمان عزیمت کرد و در محلی به نام تخت امیر، به ریاضت طولانی مدت پرداخت. در طول این مدت افراد بسیاری در نزد او به تحصیل علوم و معارف صوفیه پرداختند.

از جمله توصیه‌ ها و سفارش‌ های شاه‌ نعمت‌ الله ولی به مریدان خود این بود که برای تصفیه دل و تزکیه نفس باید در خدمت خلق باشید و در خدمت به مردم کوتاهی نکنید و در اجتماع حاضر باشید. در واقع برخلاف بسیاری از سران مذهبی دنیا گریز در فرقه‌ های دیگر، شاه نعمت‌ الله بر حضور در اجتماع، مشغول شدن به کار و دوری از تنبلی تأکید داشت. البته این صرفاً یک دستور اخلاقی نبود بلکه این خود بخشی از برنامه‌ های او برای پرورش معنوی مریدان خود بود به طوری که عبدالرزاق کرمانی می‌نویسد: «آن حضرت میل تمام به اقسام زراعت داشتند» و خود هر از گاهی به کار زراعت می‌پرداختند.

شاه نعمت‌ الله ولی در سال ۸۳۲ یا به روایتی ۸۳۴ در سن ۱۰۴ سالگی، در ماهان کرمان درگذشت. مزار شاه ولی یکی از باصفاترین بقعه‌ های ایران به شمار می‌رود.

از شاه نعمت‌ الله ولی یک دیوان اشعار مشتمل بر قصیده، غزل، ترجیع‌ بند، مثنوی، قطعه، دوبیتی و رباعی به یادگار مانده که در سال ۱۳۹۳ با تصحیح عزیزالله علیزاده در ۱۲۱۶ صفحه منتشر شده است.

شرح لمعات و رساله‌ های شاه نعمت‌ الله ولی، از دیگر تألیفات ایشان به شمار می‌رود.